O Warszawie

CMENTARZ ŻYDOWSKI NA WOLI

Cmentarz żydowski przy ul. Okopowej to największa żydowska nekropolia w województwie mazowieckim, druga co do wielkości zajmowanego obszaru w Polsce (po cmentarzu w Łodzi) i jedna z największych na świecie, a znajdujące się tam nagrobki stanowią jedne z najcenniejszych zabytków małej architektury Warszawy i Polski. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,3 ha, znajduje się na nim około 200 tysięcy nagrobków. Teren cmentarza jest podzielony na kwatery: ortodoksyjną, postępową, dziecięcą, porządkową, wojskową i gettową, a w ortodoksyjnej jeszcze na kobiecą i męską oraz specjalną do chowania świętych ksiąg. Cmentarz jest cały czas czynny i służy żydowskiej społeczności Warszawy i okolic.

W 1806 zarząd warszawskiej gminy żydowskiej wystąpił do rządu z prośbą o zgodę na urządzenie za rogatkami wolskimi cmentarza dla ludności żydowskiej. Zgoda została wydana w tym samym roku, po czym natychmiast przystąpiono do urządzania cmentarza. Powołano wówczas bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, które administrowało nekropolią, a w swoich decyzjach było niezależne i w pełni autonomiczne.

Pierwszą oficjalnie pochowaną tu osobą był Nachum, syn Nachuma z Siemiatycz zmarły 6 grudnia 1806r. Jego nagrobek, wykonany prawdopodobnie w 1807r. nie zachował się do dnia dzisiejszego.

Prawdopodobnie pierwszą kobietą pochowaną była Elka Junghoff z domu Mulrat - córka Jehudy Leiba Mulrata z Kalisza, żona kupca Kacpra Jezechiela Junghoffa. Data śmierci wyryta na jej nagrobku - 26 listopada 1804r. jest jednak chyba błędna, być może źle odczytana i "odkuta" podczas jakiegoś remontu, gdyż wówczas pochówek odbyłby się dwa lata przed oficjalnym otwarciem cmentarza.

111 Elka.JPG

 

Dlatego też za najstarszy znany zachowany nagrobek uznaje się grób Sary, córki Eliezera zmarłej 8 września 1807r, widoczny poniżej.

 Najstarszy grób żydowski.JPG

Na żydowskich cmentarzach niemal wszystkie macewy zwrócone są na wschód. Także zmarli są pochowani w taki sposób, by ich nogi skierowane były na wschód. Jest to tradycja związana z wiarą w Mesjasza. Zmartwychwstający powinni stanąć twarzą w kierunku Jerozolimy. Co prawda znając geografię, wiemy, że Jerozolima wcale nie jest położona na wschód od Polski, ale zwyczajowo przyjmuje się kierunek wschodni. Do tradycji należy też kładzenie kamieni na grobach. Zwyczaj pochodzi jeszcze z czasów, gdy Żydzi byli ludem koczowniczym i wędrowali po pustyni. Zmarłych należało grzebać tego samego dnia. Wobec tego grób przysypywano ziemią (piaskiem) i kamieniami, by chronić go przed dzikimi zwierzętami. Każdy idący przez pustynię powinien dorzucić kamień do spotkanego grobu. Poza tym na cmentarzu nie widuje się świec i kwiatów gdyż zmarłemu niepotrzebne są rzeczy używane tutaj, w życiu doczesnym.

Wracając do historii cmentarza zaznaczyć trzeba, że był on w XIX w. traktowany jako elitarny i wykorzystywany przez bogatszą społeczność żydowską. Pochówki uboższych Żydów kierowano na cmentarz na Bródnie (Praga). W 1824r. dokonano pierwszego rozszerzenia cmentarza. W latach 20. XIX wieku władze carskie powołały Dozór Bożniczy, któremu podporządkowano Administrację Pogrzebową spełniającą dokładnie te same zadania co bractwo pogrzebowe. Sytuacja mocno zbulwersowała członków Chewra Kadisza, który nie chcieli dopuścić do oddania funkcji administrowania cmentarzem. Cała procedura przejęcia cmentarza przez Administrację trwała do 1850r.

Po tym roku dokonano skromnej estetyzacji cmentarza, posadzono nieliczne drzewa, ogrodzono niektóre kwatery, a całość ogrodzono prowizorycznym, drewnianym parkanem. W latach 1856–1857 powołano specjalną komisję, która postulowała budowę nowego domu przedpogrzebowego, wyznaczenie alejek oraz posadzenie drzew.

W 1828 został wzniesiony pierwszy dom przedpogrzebowy, ale już po trzech latach w 1831 został doszczętnie spalony przez wojska rosyjskie. Rok później wzniesiono nowy, murowany dom przedpogrzebowy, który rozbudowano w 1854. W 1840 i 1848 po raz kolejny dokonano rozszerzenia nekropolii. W 1873 za zgodą władz miejskich wybudowano mały most nad okopami, co ułatwiło konduktom pogrzebowym dotarcie na cmentarz prosto z ulicy Gęsiej. W 1860, 1863 i 1869 dokonano ostatnich rozszerzeń cmentarza. W 1885 postanowiono przenieść bezpłatne pogrzeby na kirkut na Bródnie, co miało zaoszczędzić powierzchnię cmentarza oraz finanse, które przeznaczano na tego typu pochówki.

W 1877 z inicjatywy zamożnych członków warszawskiej gminy żydowskiej, wybudowano nie istniejące już dzisiaj: okazały, późnoklasycystyczny budynek mieszczący synagogę oraz dwa domy przedpogrzebowe. Dwa gdyż lewy przeznaczony dla zmarłych mężczyzn, a prawy dla kobiet. Na piętrze mieszkał rabin z rodziną. W 1882 przed budynkiem wzniesiono studzienkę ponieważ w tradycji żydowskiej cmentarz skądinąd miejsce święte, dobre, dom życia wiecznego jest miejscem nieczystym, z którego wychodząc należy obmyć ręce. Nieczystość cmentarza uniemożliwia też wstęp na jego teren kapłanom, choć zakaz ten nie dotyczy pochówków ich bliskich. Nawet wtedy muszą jednak zachować stosowną odległość od grobu. 

Pompa przy synagodze.jpg

 

W drugiej połowie XIX wieku otworzono specjalną szkółkę ogrodniczą, dzięki której na cmentarzu posadzono wiele pięknych i ozdobnych drzew. W 1913 potwierdzono zapis dzielący cmentarz na cztery części, co przynajmniej w małym stopniu zmniejszyło konflikty między Żydami ortodoksyjnymi a postępowymi. Między tymi grupami dochodziło również do kilku innych konfliktów, m.in. w sprawie niehebrajskich napisów na nagrobkach, długości przetrzymywania zwłok w domu przedpogrzebowym czy wystawiania ciała zmarłego na katafalku.

Pierwszy dopuszczony przez władze napis w języku polskim został wykonany w 1855r. na grobie Antoniego Eisenbauma  dyrektora  Warszawskiej Szkoły Rabinów, jednak zapisane po polsku imiona i nazwiska pojawiały się sporadycznie już od 1830r. Po 1855 inskrypcje polskojęzyczne wykonywano coraz częściej, czasem też w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim.

Kiedy po zakończeniu I wojny światowej cmentarz został zupełnie zapełniony, wykorzystano system nasypów polegający na usunięciu nagrobków w kwaterze dziecięcej i usypaniu minimum 1 metra nowej warstwy ziemi na miejscach pochówku mających powyżej 50 lat. Było to konieczne z powodu ciasnoty i braku możliwości powiększenia terenu cmentarza. Jak dotąd dokonano 14 takich nasypów. Tutaj uwaga - w kulturze żydowskiej nie rusza się grobów, nie ma zwyczaju likwidowania nagrobka, ekshumacji ciał. Judaizm nie uznaje pojęcia "likwidacji grobu", na wielu cmentarzach w celu uzyskania nowej powierzchni grzebalnej na stare groby nawożono grubą warstwę ziemi, tzw. nasyp, uzyskując w ten sposób miejsce na kolejne pochówki. System nasypowy stosowany był także na cmentarzu przy ul. Okopowej.

 

W okresie międzywojennym cały cmentarz ogrodzono wysokim ceglanym murem. W 1936 dokonano ostatniego nasypu. 

Podczas II wojny światowej cmentarz był częściowo zdewastowany, dochodziło na nim do zbiorowych egzekucji i masowych pochówków zamordowanych osób w getcie warszawskim, bojowników Powstania w Getcie, partyzantów żydowskich i żydowskich powstańców z Powstania Warszawskiego. 15 maja 1943 po likwidacji getta warszawskiego hitlerowcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znajdujące się na cmentarzu, w tym dom przedpogrzebowy z synagogą. Ocalała jedynie studzienka - wodotrysk z 1907r.

Wodotrysk cmentarny.jpg

 

W 1944 teren cmentarza był polem walk powstańców z batalionów Zośka i Parasol.

Po zakończeniu wojny na cmentarzu ponownie zaczęły odbywać się pochówki. W międzyczasie władze państwowe planowały przeprowadzić nową ulicę przez środek cmentarza i usunięcie przy okazji ponad 5400 nagrobków. Owe plany nie zostały zrealizowane, dzięki czemu teren cmentarza ocalał.

Obecnie cmentarz żydowski jest jednym z cennych zabytków Warszawy. W latach 90tych XX w. Fundacja Rodziny Nissenbaumów, Wyznaniowa Gmina Żydowska oraz inne organizacje dokonały odnowienia cmentarza, m.in. odrestaurowano studzienkę, liczne groby, bramy wejściowe, oraz ocalałą z pożogi wojennej XIX-wieczną żelazną latarnię, która dziś po rekonstrukcji stoi na dziedzińcu przy wejściu na cmentarz. W międzyczasie wystawiono również kilka pomników. Od kwietnia 2010 działa Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cm. Żydowskiego im. J. Rajnfelda, którego celem jest renowacja cmentarza. 

Kilka lat temu Gmina Wyznaniowa Starozakonnych w Polsce wyszła z inicjatywą odbudowania budynku synagogi oraz domów przedpogrzebowych lecz niestety nie dostała na to zgody. Jak dotąd odkopano tylko fundamenty bożnicy.

Cmentarz jest cały czas czynny i służy społeczności żydowskiej z Warszawy i okolic. Rocznie odbywa się na nim do 25 pogrzebów. W latach 1960–1983 opiekunem cmentarza był Pinkus Szenicer, następnie jego syn Bolesław. W 2002 zastąpił go Przemysław Szpilman. Cmentarz jest udostępniony do zwiedzania (zamknięty w soboty - bo szabas, dzień święty).

Wśród grobów na żydowskim cmentarzu mamy macewy i ohele. Macewa to sella nagrobna, najczęściej w formie pionowo ustawionej, prostokątnej płyty kamiennej lub drewnianej (od XIX w. także żeliwnej) zwieńczona najczęściej  półkolem lub dwoma odcinkami koła. Jej górną półkolistą część wypełnia płaskorzeźba (o czym poniżej) a prostokątną inskrypcja z danymi zmarłego. Natomiast ohel (hebr. namiot) to duży grobowiec murowany przypominający dom, wznoszony dla rabinów i cadyków. Wewnątrz ohelu zwykle znajduje się nagrobek, lecz nie jest to regułą. W przypadku braku macewy tablice epitafijne mocuje się na wewnętrznych ścianach budowli, zaś samo miejsce pochówku ogradza się metalową kratą lub niewielkim murkiem. Najczęściej ohele są pozbawione jakichkolwiek zdobień.

Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim w Warszawie są niezwykle bogato zdobione. Ornamenty odnajdowane na nagrobkach mówią wiele o zmarłymi spoczywającymi pod nimi. Natomiast nie ma zwyczaju umieszczania na nagrobkach podobizn zmarłych. Na macewie nie umieszcza się daty urodzenia pochowanego, jedynie napis "mąż stary i sędziwy", "młody mężczyzna", "wyrwana w młodych latach". Zawsze natomiast pojawiała się data zgonu, podawana według kalendarza żydowskiego w którym lata liczone są od przyjętej w średniowieczu daty stworzenia świata, czyli 3761 roku przed naszą erą. I tak rok 2013 w kalendarzu żydowskim to rok 5774. Poza tym w inskrypcjach nagrobnych stosuje się tzw. skróconą rachubę pomijając pierwszą cyfrę roku.

Motywy najczęściej pojawiające się na macewach i ich znaczenie:

  • dłonie w geście symbolicznego błogosławieństwa - najczęściej na grobach osób pełniących posługę w świątyni, uważanych za potomków arcykapłana Aarona, osoby pochowane w grobach z takimi nagrobkami najczęściej noszą nazwisko Cohen.
  • lew – oznacza osobę o imieniu Jehuda Arie lub Lejb albo też kogoś niezwykle silnego lub odważnego. Często umieszczany jest na nagrobkach motyw lwów wspiętych na tylne łapy podtrzymujących koronę lub tarczę. Miały kojarzyć osobę zmarłego z powagą i dostojeństwem a tym samym uświetniać jego imię.
  • korona - symbolizuje Torę.
  • złamany kwiat lub drzewo – symbol niespodziewanej i gwałtownej śmierci.
  • winogrona - symbol Ludu Izraela, winorośl Boga, na nagrobkach symbolizuje rodzinę ale także bujne, obfite w łaski Boże dostatnie życie .
  • dłoń trzymająca nóż – symbol mohela, dokonującego rytualnego obrzezania chłopców w 8-mym dniu po narodzinach.
  • dłoń lejąca wodę z dzbana lub misy – na grobach osób z rodu Lewiego, obmywających dłonie kapłana przed nabożeństwem.
  • księgi – występują bardzo często, czasem całe regały, bywa że pojedynczo . Taki znak wskazuje ze zmarły spełniał religijne nakazy studiowania Tory i Talmudu , był uczonym w Piśmie, rabinem. 
  • jeleń – symbol pokolenia Naftalego (zob. 12 Plemion Izraela). Jeleń jest symbolem dążenia ku Bogu.
  • gwiazda Dawida – symbol przynależności religijnej lub narodowej zmarłego.
  • skarbonka, puszka kwestorska - motyw dość rozpowszechniony świadczy o hojności zmarłego , zalety bardzo cenionej wśród społeczności żydowskiej . W Talmudzie jest bowiem napisane o konieczności oddawania 1/10 swoich dochodów na cele dobroczynne
  • świecznik – występuje przede wszystkim na nagrobkach kobiet. Jest aluzją do zapalania i błogosławieństwa przez żydowskie kobiety świateł szabatu.
  • kłódka - nawiązuje do pogrzebowego zwyczaju żydowskiego polegającego na tym, że chowanemu do grobu zmarłemu kładzie się kłódkę na ustach by ten nie przekazywał  tam tego, co dzieje się na tym świecie.

macewa rece.jpg     macewa dawid.jpg

 

macewa puszka.jpg     macewa lwy.jpg

 

macewa dzbanek.jpg     macewa jelen.jpg

 

W części reformowanej cmentarza można dostrzec szereg monumentalnych grobów, sarkofagów m mauzoleów o bardzo bogatej stylistyce w których spoczywają liczni przedsiębiorcy, przemysłowcy, bankowcy, ludzie kultury i sztuki, lekarze czy politycy. Ich groby znacznie odbiegają od tradycyjnych macew, wykonane są w stylu empire czy mauretańskim. Są przeważnie przyozdobione w kolumny, portyki, rzeźby oraz czasami są ogrodzone metalowymi, kutymi ogrodzeniami. Do ciekawszych należą m.in.:

  • Grób Israela Cenceminera,  jednego z założycieli cmentarza, kupca, zmarłego w 1819r.

     GrĂłb Cenceminera.jpg

  • Grobowiec Samuela Poznańskiego, rabina, doktora filozofii, historyka, orientalisty z motywami korony, ksiąg, orła itp. z 1921r.

    GrĂłb Samuel Poznański.JPG

  • Sarkofag Wilhelma Landau, bankiera, kapitalisty, założyciela Domu Bankowego na ul. Senatorskiej, zmarłego w 1914r. Marmurową trumnę pokrywa całun, ozdobiony hebrajskimi inskrypcjami. To jeden z najbardziej okazałych pomników na warszawskim cmentarzu. Tu również pochowano jego żonę Ewę Landau oraz ich syna Leopolda.

   Sarkofag Wilhelma Landau.jpg

  • Mauzoleum Bera Szmulowicza Sonnenberga z 1823r, który był bankierem, filantropem a poza tym synem Szmula Zbytkowera- założyciela Szmulowizny na warszawskiej Pradze u schyłku XVIII w. Grób jest ohelem choć zmarły nie był cadykiem czy rabinem ale ze względu na zasługi dla miejscowej gminy żydowskiej (m. in. ufundowanie synagogi) nad jego grobem wzniesiono ohel. Znawcy żydowskiej sztuki sepulkralnej uważają, że jest to najciekawszy architektonicznie ohel w skali całego świata. Na jednej ze ścian umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą panoramę dziewiętnastowiecznej Warszawy, na drugiej relief nawiązujący do Psalmu 137: "Nad rzekami Babilonu siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu. Na wierzbach w tamtej krainie zawiesiliśmy lutnie nasze".

    1 ber sonnenberg.jpg  IMG_20130303_124043.jpg

  • Grobowiec rodziny Aleksandra Lessera - malarza, krytyka sztuki, publicysty współzałożyciela Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, zmarłego w 1884r.

     GrĂłb LesserĂłw.jpg

  • Grobowiec rodziny Adama Czerniakowa - inżyniera chemii, działacza gospodarczego, oświatowego i społecznego, senatora, publicysty, poety, prezesa Jurendatu (Żydowskiej Rady Starszych) w getcie warszawskim w okresie okupacji niemieckiej. 23 lipca 1942r. w dzień po rozpoczęciu przez Niemców masowych deportacji do obozu zagłady w Treblince, popełnił samobójstwo zażywając truciznę w swoim gabinecie znajdującym się na I piętrze gmachu Gminy Żydowskiej przy ul. Grzybowskiej 26/28.

    GrĂłb rodzinny CzerniakowĂłw.JPG

  • Grób Gustawa i Leontyny Bergsonów. Gustaw Bergson był prawnukiem Szmula Zbytkowera, kupcem. Zmarł w 1908r. Pomnikowi nagrobnemu nadano formę bogato zdobionego portalu. W górnej części grobowca, przy kartuszu wyrzeźbiono dwóch nagich chłopców. Nietrudno sobie wyobrazić oburzenie ówczesnych ortodoksów, dla których przedstawienie postaci ludzkich, a tym bardziej postaci nagich, było obrazoburcze. Nie dziwi wiec fakt, że rzeźby chłopców mają obtłuczone genitalia.

      Nagrobek BergsonĂłw 1.jpg      

  • Grobowiec Antoniego Eisenbauma - pisarza, tłumacza, dziennikarza, dyrektora Szkoły Rabinów w Warszawie zmarłego w 1852r.

    6 Antoni_Eisenbaum.jpg

  • Groby rodziny Natansonów kupców, bankierów, finansistów. M.in. Samuel natanson (zmarły w 1879r.) był pionierem przemysłu cukierniczego, który w 1866r. otworzył w Warszawie, istniejący do 1932r, dom bankierski pod firmą Samuel Natanson i synowie, będący podstawą bogactwa rodu.

     5 Groby_Natansonow.JPG

  • Grób Ester Rachel Kamińskiej - jednej z najwybitniejszych polskich aktorek teatralnych, założycielki Teatru Żydowskiego w Warszawie. Przez wielu nazywanej "matką żydowskiego teatru". Zmarła w 1925r.

      GrĂłb Kaminskiej.JPG

  • Grób Szmula Tencera (zm 1971r) - ojca Gołdy Tencer - inicjatorki i twórczyni Festiwalu Kultury Żydowskiej Warszawa Singera, dyrektora  Fundacji Shalom, aktorki i reżysera Teatru Żydowskiego im. E. Rachel i I. Kamińskich w Warszawie.

     GrĂłb Tencera.JPG

  • Grób Szlomo Zalmana Lipszyca, który w 1819r. został rabinem na warszawskiej Pradze a w 2 lata później jako pierwszy objął stanowisko naczelnego rabina Warszawy, które sprawował do śmierci.

      Ohel Lipszyca.jpg

  • Mauzoleum Trzech Pisarzy - Został wykonany w 1924r.roku przez rzeźbiarza Abrahama Ostrzegę. W grobowcu zostali pochowani kolejno trzej pisarze żydowscy tworzący w języku jidysz: Icchok Lejb Perec (zm 1915r.), Jakub Dineson (zm 1919r.) i Szymon Anski (zm 1920r). Mauzoleum ma kształt kaplicy zwieńczonej półkopułą, przed którą ustawiono dwa skrzydlate lwy. Wewnątrz w kopule znajduje się alegoryczny tryptyk w płaskorzeźbie, wyobrażający przepowiednie Izajasza o mającym nastąpić dniu pojednania. Na tablicach granitowych we wnękach płaskorzeźba lwa ma wyobrazić twarz Pereca, głowa orła - Anskiego, zaś głowa baranka ma wyobrazić Dinesona".

      GRÓB 3 POETOW.jpg

  • Grób Jakuba Epsteina kupca i filantropa, założyciela szpitala żydowskiego w Warszawie.

      GrĂłb Jakuba Epsteina.jpg

  • Grób Hipolita Wawelberga – finansisty, filantropa, współwłaściciela domu bankowego. Darował Warszawie 300 tys rubli na budowę mieszkań dla warszawskich robotników na Woli. Współzałożyciel średniej szkoły mechaniczno- technicznej w Warszawie, która stała się częścią Politechniki Warszawskiej.
  • Ohel cadyka Jaakowa Landau, rabina chasydzkiego, zmarłego w 1893r.
    Obecnie jego grób nie jest obiektem licznych pielgrzymek chasydów.

    3 Ohel_cadyka Landau.JPG

  • Grób Ludwika Zamenhofa (zm 1917r.), lekarza okulisty, twórcy sztucznego międzynarodowego języka esperanto.

     ZAMENHOF.jpg

  • Grób Marka Edelmana (zm 2009r.) działacza politycznego i społecznego, lekarza kardiologa, jednego z przywódców powstania w getcie warszawskim, kawalera Orderu Orła Białego. W czasie wojny członka Powszechnego Żydowskiego Związku Robotniczego Bund, współzałożyciela w 1942 był wśród założycieli Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Od początku lat 80  działającego w Solidarności, m.in. jako członek Zarządu Regionu Ziemia Łódzka.

     GrĂłb Edelmana.JPG

  • Grób Ninel Komaraz Kos (zm. 2011r.) malarki, badaczki religii i obyczajów Żydów polskich, autorka biżuterii artystycznej, wieloletni pracownik działu Dokumentacja Zabytków Żydowskiego Instytutu Historycznego (polecam gorąco jej wykład na Youtubie poświęcony żydowskim zwyczajom pogrzebowym).

     GrĂłb Ninel.JPG

Na cmentarzu znajduje się kilka pomników, upamiętniających głównie pomordowanych w czasie II wojny światowej. Należą do nich:

  • Pomnik ofiar getta warszawskiego – ustawiony na masowej mogile, w której grzebano zmarłych w getcie. Pomnik został zaprojektowany przez Hannę Szmalemnberg i Władysława Klamerusa.

     11 Pomnik_ofiar_getta.JPG

  • Pomnik Pamięci Dzieci-Ofiar Holokaustu -  kształtem nawiązujący do wysokiego muru getta z drutem kolczastym, a w jego dolnej części znajdują się gruzy getta, na których powierzchni wkomponowano zdjęcia żydowskich dzieci, które zginęły w latach II wojny światowej. Pomnik został ufundowany przez Jacka Eisnera.

   12 Dzieci Holokaustu.JPG

  • Pomnik Janusza Korczaka (Henryk Goldszmidt) - autorstwa Mirosława Smorczewskiego, upamiętniający tego lekarza i wychowawcę i opiekuna oraz dzieci, wychowanków jego domu dziecka. Pomnik pełni rolę jego symbolicznego grobu.

      13 Korczak.jpg

  • Pomnik Żydowskich Oficerów WP  - upamiętniający zamordowanie kilkuset żydowskich oficerów i intelektualistów w Katyniu, Miednoje, Kozielsku, Ostaszkowie i Charkowie, odsłonięty 19 kwietnia 1997.Treść napisu na pomniku w językach polskim, jidysz i hebrajskim brzmi: „Pamięci Żydów oficerów Wojska Polskiego zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r. w Katyniu, Miednoje i Charkowie”.

    14 Pomnik OficerĂłw.jpg

  • Pomnik Żołnierzy i Oficerów Żydowskich Poległych w II Wojnie Światowej – upamiętniający żołnierzy żydowskich poległych w czasie wojny.Treść w językach polskim, jidysz, hebrajskim i angielskim brzmi: „Ku pamięci Żydów żołnierzy Wojska Polskiego, bojowników gett, ruchu oporu i partyzantów poległych w walce z okupantem hitlerowskim w II wojnie światowej, których miejsca pochowania są nieznane”. 

     2 Mauzoleum_Zolnierzy.JPG

  • Pomnik Partyzantów Oddziału GL. im. Mordechaja Anielewicza 

     Anielewicz.JPG